A-Infos (nl) Groot Brittanie, Anarchist Federation Magazine Organise #69 - 4 pamphlet/book reviews* [en]

Bakunin: The Creative Passion, door Mark Leier, St. Martins Press, New York, 
2006. 368 bladzijden. $25-95. Recensie door Brian Morris. --- “Vrijheid zonder 
socialisme is privilege en onrechtvaardigheid; socialisme zonder vrijheid is 
slavernij en brutaliteit” Bakunin (blz. 190). --- Zoals ik liet doorschemeren in 
een eerdere recensie, meer dan een decennium geleden, werd ik aangespoord, 
inderdaad geprovoceerd, tot het schrijven van een korte introductie op het leven 
en werk van Michael Bakunin. Mijn motivatie om dit te doen was dat ik niet 
alleen gebelgd was over de harde, lage en oneerlijke vormen van kritiek op 
Bakunin die werd voortgebracht door liberale en marxistische geleerden – die 
Bakunin af deden als een intellectuele pias die niets anders wilde dan geweld en 
vernietiging – maar door anarcho-primitivisten en Nietzscheaanse individuen die 
Bakunins sociaal anarchisme volledig afwezen. Voor zulke fundamentalisten was 
Bakunin een “linkse” en niet een echte anarchist zoals zijzelf, en werd daardoor 
op zijn best vergeten.

In zijn bewonderenswaardige studie van Bakunin’s filosofie heeft Paul
McLoughlin al veel gedaan om Bakunin’s intellectuele integriteit als een
politiek denker te herstellen, waarbij hij zijn belang in de ontwikkeling
van het sociaal anarchisme onderschreef, en eveneens bevestigde dat Bakunin
minder een historische curiositeit is dan een anarchist wiens ideeen een
frisheid en originaliteit en een relevantie hebben die we zouden moeten
onderzoeken en waar we van zouden kunnen leren. Aanvullend op dit werk
hebben we nu Mark Leier’s biografie over Bakunin – met als ondertitel “De
Creatieve Hartstocht”. Het is een uitstekende biografie over de echte
Bakunin, niet de karikatuur die werd opgeroepen door mensen als Aileen
Kelly, Isaiah Berlin, Hal Draper en Francis Wheen – een biografie die veel
te lang op zich liet wachten.

Goed onderzocht en vol van goede wetenschap is Leier’s biografie geschreven
in een betrokken stijl, een stijl die informatief, verhelderend en vol van
genot is, aangezien Leier de vele incidenten en gebeurtenissen in Bakunin’s
kleurrijke en fascinerende leven met elkaar in verband brengt. Het is
daardoor extreem leesbaar, vrij van het soort van geleerd jargon die men
gewoonlijk tegen komt onder zogenaamde postmoderne anarchisten. In feite is
Leier’s biografie een genot om te lezen, en soms nogal vermakelijk, hoewel
zijn spitsvondigheden soms wat afleiden, in het bijzonder als je, zoals ik,
weinig belangstelling hebt voor pop cultuur, komische strips en de Jerry
Springer show.

Wat hulpvol is aan Leier’s biografie is dat het niet alleen een overvloedig
overzicht van Bakunin’s leven, geschriften en politieke activiteiten is,
maar dat het ook veel nuttig achtergrond materiaal biedt ten aanzien van de
sociaal-historische context waarin Bakunin leefde en dacht. Er zijn,
bijvoorbeeld, extreem verhelderende overzichten over het volgende: de
Russische slavernij, de aard van het kapitalisme als een economisch systeem,
de Parijse Commune, en de Duitse idealistische filosofie – waarbij Leier
heel aangenaam de metafysische ideeen van Fichte en Hegel samenvat; evenals
prachtige beschrijvingen van Bakunin’s tijdgenoten – Pierre Joseph Proudhon,
Wilhelm Weitling en Sergei Nechaev. Interessant is echter dat Bakunin’s meer
onmiddellijke kameraden, Carlo Cafiero, Errico Malatesta, James Guillaume en
Elisee Reclus – allemaal actieve anarchistische communisten – niet meer dan
een opmerking terzijde krijgen.

De hoofdcontouren van Bakunin’s turbulente leven zijn misschien goed bekend,
maar Leier behandelt zijn onderwerp met een ongebruikelijke kritische
sympathie, waarbij hij een helder en evenwichtig overzicht geeft van de
belangrijkste kwesties en gebeurtenissen die Bakunin’s leven als een
revolutionair anarchist omringden. Er zijn aldus aangrijpende discussies,
zeker niet onkritisch, over Bakunin’s verhouding met zijn onmiddellijke
familie, evenals zijn jonge vrouw Antonia; over Bakunin’s neiging tot
geheime genootschappen; over de aard en context van zijn anti-semitische
uitbarstingen; en over zijn deelname aan de politieke opstanden in Dresden
(1848) en Lyon (1870). Leier geeft ook een sympathiek en verhelderend
overzicht over Bakunin’s vele jaren in de gevangenis (1849-1857) – waarvan
twee jaar in eenzame opsluiting in de beruchte Peter en Paul gevangenis. Het
was hier dat Bakunin zijn beroemde bekentenis aan de tsaar schreef.

Door de gehele tekst van Leier zijn ook interessante inzichten in Bakunin’s
nogal flamboyante persoonlijkheid; niet voor niets omschreven Richard Wagner
en de politie van Konigstein hem als een “kolossaal”. Bakunin had een warme,
royale en open persoonlijkheid, hield van Beethoven’s muziek, had een
serieus overgewicht, rookte en dronk overvloedig, en was anders dan Marx in
het algemeen vrij van rancune, bedrog en politiek intrige. Leier bevestigt
dat Bakunin, gegeven zijn royale geest, niet in staat was een politiek
intrigant te zijn, ondanks zijn gehechtheid aan geheime codes en verbeelde
organisaties. Hij stelt aldus dat er absoluut geen bewijs is dat Bakunin
ooit de Eerste Internationale wilde of probeerde over te nemen of te
vernietigen.

Naast het aan ons verschaffen van een gevoelig en helder overzicht van
Bakunin’s leven en activiteiten, evenals de bredere context, geeft Leier’s
biografie ook samenvattingen van Bakunin’s voornaamste geschriften. Deze
reiken van zijn vroege artikel “De Reactie in Duitsland” (1842), dat enorme
invloed had op zijn avant-garde tijdgenoten, tot zijn laatste werk,
“Statisme en Anarchie” (1873). Het eerstgenoemde artikel, over reactionair
en reformistisch beleid in Duitsland in de jaren ’40 van de 19e eeuw,
eindigt met deze beroemde woorden: “De hartstocht voor vernietiging is
tegelijkertijd een creatieve hartstocht”. Maar zoals Leier duidelijk maakt
betekende dit voor Bakunin niet gedachteloos geweld of dat hij bereid was,
zoals Attila en Robespierre “door zeeën van bloed te waden” - zoals Isaiah
Berlin het lomp stelt – maar het geeft eerder de ontkenning van de bestaande
sociale orde aan (het te boven komen van het kapitalisme en de moderne
staat) en de creatie van een gedecentraliseerde maatschappij gebaseerd op
vrijwillige associaties. Bovendien, zoals Leier benadrukt, betekende dit
voor Bakunin niet een of andere apocalyptische visie – wat nog steeds is hoe
Bakunin wordt begrepen, of eerder niet begrepen. Leier biedt aldus een
duidelijk antwoord op degenen die zichzelf postanarchisten noemen, zoals
Richard Daly, die terwijl hij nieuwe etiketten op oude flessen wijn plakt,
Bakunin’s liberale en marxistische tegenstanders volgt, in het zien van
Bakunin als verloren in een duizendjarige of apocalyptische visie. En zeker,
hoewel Bakunin een voorstander van directe actie en propaganda van de daad
was, en sympathie had voor Russische rovers, was hij nooit een voorstander
van moorden, revolutionair geweld of terrorisme (anders dan de jonge
Engels). Zoals Bakunin het duidelijk stelde: “Vrijheid kan alleen worden
geschapen door vrijheid, door een opstand van het volk en de vrijwillige
organisatie van de arbeiders van onderop” (blz. 287). Dit betekende het te
boven komen van het kapitalisme, en een complete breuk met alle regeringen
en burgerlijk beleid – een sociale revolutie. Zoals Leier schrijft: Bakunin
“stond er op dat revolutionair geweld gericht moest zijn tegen instituties
in plaats van mensen, en nergens sprak hij zich uit voor terrorisme of
moorden” (blz. 208). In feite bood Bakunin waarschuwingen aan tegen de
schade die werd veroorzaakt door revolutionair geweld, en had hij niets dan
afkeer van Nechaev’s revolutionair nihilisme en Jacobijns beleid. Bakunin’s
“hartstocht voor vernietiging” omvatte niet een cultus van geweld, maar een
oproep om geleidelijkaan een nieuwe wereld vrij van onderdrukking en
uitbuiting op te bouwen. Bakunin’s anarchisme hield aldus een filosofie van
vrijheid, moraliteit en solidariteit in; en het doel van een sociale
revolutie was niet om individuen te vermoorden maar om “het eigendom en de
staat” te vernietigen (blz. 199).

Door het hele boek heen, bijna als een rode draad, in ieder geval in de
laatste tweehonderd bladzijden, is een discussie van de complexe verhouding
tussen Karl Marx en Bakunin. Leier probeert, tot zijn verdienste, geen kant
te kiezen, en probeert als een soort van bemiddelaar op te treden, er op uit
om het marxisme (autoritair socialisme) en het anarchisme (libertair
socialisme) – of  “collectivisme” zoals Bakunin zijn eigen soort van
revolutionair of klassenstrijd anarchisme omschreef - samen te brengen.
Leier benadrukt dat Marx en Bakunin veel gemeenschappelijk hadden naast hun
behaarde uiterlijk; beide kwamen van bevoorrechte achtergronden en waren in
hun jeugd radicale democraten; beide waren filosofische realisten en
historisch materialisten; beide waren atheïsten, maar sympathiek over het
feit dat religie vaak betekenis, solaas en troost bood aan de onderdrukten;
beide waren actieve leden van de Eerste Internationale; beide waren in
essentie anti-kapitalisten – hoewel Marx en Engels allebei kapitalistisch
imperialisme in verhouding tot Marokko, India en de invasie van Mexico door
de Verenigde Staten goedkeurden – Engels beschouwde zulk imperialisme als in
het belang van “de beschaving”; en, tenslotte, beide bleven tot het eind van
hun leven toegewijde revolutionaire socialisten. Dit alles, ondanks de
vijandigheid die zich tussen de twee mannen ontwikkelde, en hun politieke
verschillen.

Mark Leier, directeur van het Centre for Labour Studies aan de Simon Fraser
University, en schrijver van verschillende boeken over de geschiedenis van
de arbeidersbeweging, moet worden gecomplimenteerd voor het aan ons
verschaffen van een leesbare en zeer nuttige biografie over Bakunin.
Inderdaad, Leier levert in het bijzonder een interpretatie van Bakunin’s
leven en ideeen die kan worden gebruikt door iedereen met belangstelling
voor het anarchisme en sociale verandering. Want Bakunin’s kritiek op het
kapitalisme en de staat heeft niets aan kracht ingeboet, en dat nu, meer dan
ooit, Bakunin een visie heeft over een wereld van vrijheid, gelijkheid en
broederschap, waar tegenover de “huidige werkelijkheid” van wereldwijd
kapitalisme gebrekkig kan worden gevonden. Dat zijn de concluderende woorden
van deze inzichtelijke biografie. Het boek is inderdaad een in deze tijd
goed uitkomende bevestiging van klassenstrijd anarchisme. Het is daarom
jammer dat in het boek alleen wordt verwezen met “noten”, en dus is er geen
bruikbare bibliografie of een lijst van Bakunin’s geschriften.

* Dit is een vertaling van een deel van het artikel, ‘Leier, Bakunin and
anarchism’.
------------------------------
Orig: (en) Britain, Anarchist Federation Magazine Organise #69 – 4
pamphlet/book reviews.
_______________________________________
A - I n f o s  N i e u w s  S e r v i c e 
Door, Voor en Over anarchisten
A-infos-nl mailing list
A-infos-nl@ainfos.ca
http://www.ainfos.ca/cgi-bin/mailman/listinfo/a-infos-nl
http://ainfos.ca/nl